Twoja Historia

Portal dla tych, którzy wierzą, że przeszłość ma znaczenie. I że historia to sztuka dyskusji, a nie propagandy.

Haniebne korzenie europejskich muzeów. Ile spośród wybitnych kolekcji powstało drogą grabieży?

Fragment sławnych marmurów Elgina

fot.Andrew Dunn / CC ASA 2,0 Fragment sławnych marmurów Elgina

„Własność kulturalną” zapisano w konwencji haskiej dopiero w 1954 roku. Wcześniej każdy grabił na potęgę. Polska szczególnie często padała ofiarą okupantów i wyzwolicieli o lepkich palcach.

W roku 1799 brytyjski ambasador przy Porcie tureckiej, Lord Elgin, odwiedził Ateny i nabył najwspanialsze segmenty fryzu z Partenonu. Świątyni używano jako arsenału; znaczne jej partie uległy zniszczeniu w wyniku eksplozji i nikt nie próbował ich odbudowywać. Elgin mógł więc twierdzić, że interes, jaki ubił z Turkami, był zarówno legalny, jak i inspirowany poczuciem publicznego dobra.

Ale Ateńczycy zgłosili sprzeciw. Jeden z greckich przywódców występujących przeciwko Turkom ostrzegł przed sprzedawaniem skarbów Grecji „Europejczykom”. Później miał napisać: „przecież w końcu o to walczyliśmy”.

„Marmury Elgina” stanowią jeden z najwspanialszych eksponatów Muzeum Brytyjskiego; niektórzy uważają je za element brytyjskiego dziedzictwa kulturowego. (Gdyby znaczne partie Stonehenge zostały legalnie wywiezione do Aten, też można by je uznać za element „greckiego dziedzictwa kulturowego”).

Marmury Elgina. Dziedzictwo kulturowe Brytyjczyków czy owoc zwyczajnego rabunku?

fot.Andrew Dunn / CC ASA 2,0 Marmury Elgina. Dziedzictwo kulturowe Brytyjczyków czy owoc zwyczajnego rabunku?

Lepkie palce zdobywców

Wiele europejskich muzeów i galerii powstało z nabytków stanowiących narodowe lub prywatne łupy. W XVII wieku Szwedzi wywieźli ogromne ilości dzieł sztuki i drogocennych przedmiotów z Niemiec, Czech i Polski. Napoleon należał do najgorliwszych patronów Luwru. Wiele z jego łupów pochodzących z Egiptu złupili z kolei Brytyjczycy.

Liczne eksponaty przechowywane w najważniejszych zbiorach biblioteki muzeów państwowych w Rosji wywieziono niegdyś z Polski.

W tym samym roku, w którym Lord Elgin był w Atenach, armii Suworowa towarzyszyły w drodze do Włoch specjalnie wyszkolone oddziały pozyskiwaczy dzieł kultury. Ciężkiej wadze politycznej władzy towarzyszyła zazwyczaj pełna lekkości zręczność lepkich palców.

Suworow w Mediolanie. Jego armii towarzyszyły przeszkolone oddziały grabieżców

Suworow w Mediolanie. Jego armii towarzyszyły przeszkolone oddziały grabieżców

Koneser z wąsikiem

W XX wieku za mistrzów w dziedzinie kradzieży dzieł sztuki powszechnie uchodzili faszyści. Göring uważał się za konesera; Hitler – były student sztuk pięknych – planował budowę największego na świecie centrum sztuki w swoim rodzinnym Linzu.

Kraków, Paryż, Florencja, Gandawa i Amsterdam, podobnie jak wiele innych mniejszych ośrodków, zostały poważnie ogołocone. Do Rzeszy przyjeżdżały ze Wschodu całe pociągi wyładowane łupami. Pod koniec wojny w starej kopalni soli w Alt Aussee, w Austrii odnaleziono tysiące najwspanialszych skarbów dzieł europejskiej sztuki.

Radzieckie „znaleziska”

Łupiestwo faszystów to jednak tylko część całej opowieści. Od faszystów niczego nie potrzebowali się uczyć Rosjanie. Pięćdziesiąt lat po wojnie na światło dzienne zaczęły wychodzić w Rosji skarby – obrazy starych mistrzów i inne złupione przez faszystów dzieła, które Armia Czerwona zrabowała niemieckim rabusiom.

Polecamy najnowszą książkę Normana Daviesa pt. Na krańce świata. Podróż historyka przez historię. Do kupienia w naszej oficjalnej księgarni.

Polecamy najnowszą książkę Normana Daviesa pt. Na krańce świata. Podróż historyka przez historię. Do kupienia w naszej oficjalnej księgarni.

Na przykład tak zwaną złotą „maskę Agamemnona”, podobnie jak 16 tysięcy przedmiotów pochodzących z tak zwanego skarbu króla Priama z Troi, niegdyś przywiezionego do Berlina przez Schliemanna, w roku 1991 zlokalizowano w Moskwie. Nie znane nikomu poza KGB i garstką konserwatorów owe „trofea”” i „szczególne znaleziska” przez pół wieku przechowywano w tajemnicy w Ermitażu, w Muzeum imienia Puszkina i w klasztorze w Zagorsku (Siergijew Posad).

W większości pochodziły z prywatnych zbiorów – takich jak kolekcje Herzoga i Hatvany’ego w Budapeszcie, Franza Koenigsa w Amsterdamie czy Fundacji Krebsów w Mannheim. Mówiło się o milionach dzieł. Problem – podobnie jak w przypadku Muzeum Brytyjskiego – polegał na tym, żeby przekonać rosyjskich znalazców, że „znaleźć” nie znaczy „zatrzymać sobie na zawsze”.

Hitler oglądający dzieła sztuki zrabowane przez jego wojska

Hitler oglądający dzieła sztuki zrabowane przez jego wojska

Niedawny wynalazek

Inne państwa sprzymierzone też nie pozostawały poza podejrzeniami. Berlińskie zbiory mozartianów, które podczas wojny dla bezpieczeństwa wywieziono na Śląsk, już nie wróciły z krakowskiej Biblioteki Jagiellońskiej.

W roku 1990 bezcenne eksponaty ze „skarbu z Quedlinburga“, między innymi pochodzącą z IX wieku zdobioną iluminacjami Niemiecką Biblię w inkrustowanej klejnotami oprawie odnaleziono w Teksasie, w garażu, który należał kiedyś do byłego pułkownika armii amerykańskiej.

Nikomu nie trzeba przypominać, że pojęcie „własności kulturalnej”, sformułowane w tekście dotyczącej ochrony dóbr kultury konwencji haskiej z 1954 roku, jest stosunkowe niedawnym wynalazkiem.

Źródło:

Powyższy tekst ukazał się pierwotnie w ramach monumentalnej pracy profesora Normana Daviesa: Europa. Rozprawa historyka z historią (w przekładzie Elżbiety Tabakowskiej, Znak 2010).

Tytuł, lead, ilustracje wraz z podpisami, wytłuszczenia oraz śródtytuły pochodzą od redakcji. Tekst został poddany podstawowej obróbce redakcyjnej, w celu wprowadzenia częstszego podziału akapitów.

Polecamy najnowszą książkę Normana Daviesa:

Komentarze (3)

  1. Przemysław Lipowski Odpowiedz

    Hitler- były student sztuk pięknych? Skąd ta rewelacja? Przecież Hitlera nie przyjęto na studia. Widzę, że ten portal publikuje coraz więcej bzdur.

    • Signum Odpowiedz

      Trafna uwaga .Odrzucenie jego starań z powodu „braku talentu „,stało się przyczyną jego zaciekłej niechęci do Wiednia, które określał jako najbardziej plugawe i dekadenckie miasto Rzeszy. Planując budowę wielkiego muzeum dla dóbr historii i kultury zachłannie kradzionych w czasie wojny chciał ją stawiać na prowincji.

  2. Goska Odpowiedz

    ja bym tego tak nie określiła. Kiedyś (czyli przed 1950 rokiem) grabież wojenna była normą , wiele kolekcji powstało dzięki niej . Tak samo jak zakupy dzieł sztuki były czymś normalnym i legalnym (kolekcje również polskie tak powstały ) – Włosi nie ścigają kupców dzieł Leonarda da Vinci ….Przykładanie dzisiejszych norm do tamtych czasów nie jest najlepszym pomysłem .

Dodaj komentarz

Jeśli chcesz zgłosić literówkę lub błąd ortograficzny kliknij TUTAJ.