Portal dla tych, którzy wierzą, że przeszłość ma znaczenie. I że historia to sztuka dyskusji, a nie propagandy.

Kto naprawdę obalił komunizm w bloku wschodnim? Profesor Andrzej Nowak odpowiada

Czy rozpad ZSRR był wynikiem odgórnej rewolucji?

fot.GAK wiki/CC BY-SA 4.0 Czy rozpad ZSRR był wynikiem odgórnej rewolucji?

Jedni wierzą w Opatrzność, boską pomoc, i podkreślają wkład Jana Pawła II. Inni mówią, że było to dzieło oddolnej rewolucji, ludzi, którzy zbuntowali się przeciwko znienawidzonemu systemowi. Jeszcze inni stawiają na… radziecką gospodarkę, która przegrała z kapitalizmem. Ale czy naprawdę da się udzielić tak prostej odpowiedzi?

Kto obalił komunizm? MY! (niektórzy bohaterowie wolą nawet liczbę pojedynczą: JA). My — Polacy, My — Czesi, My — Berlińczycy, My — Rosjanie, My — Bałtowie. My — prości ludzie, My — elity, Ja — wódz. Gorbaczow, Jan Paweł II, Reagan, Wałęsa, architekci „okrągłego stołu”, Jaruzelski z Kiszczakiem i im podobni reformatorzy, a może ksiądz Popiełuszko i jemu podobni męczennicy? Spory nie ucichną — spory o symbole, o ich znaczenie, o zasługi, błędy i przeszkody. Gubimy się w tych sporach i odnajdujemy za liniami okopów. Czy można wznieść się ponad nie, zobaczyć z góry obraz całości? (…).

Tłumaczenie upadku systemu sowieckiego samą nieuchronnością nie wystarczy. Jest natomiast dobrym początkiem historycznej interpretacji, zgodnie z klasyczną triadą: struktura (w tym przypadku niewydolna), zbieg okoliczności, zdarzenie. Dołączyć do niej można — jeśli nie jesteśmy skrajnymi deterministami — element ludzkiej woli, indywidualnej decyzji. Wtedy możemy powiedzieć tak: samo by nie zgniło, a w każdym razie gniłoby dłużej, znacznie dłużej. Ktoś ów proces przyspieszył, a może raczej przerwał, doprowadzając do rozwiązania systemu przed jego naturalnym upadkiem.

Odgórna rewolucja

Kto? Obok Opatrzności, obok oddolnej rewolucji, można uwzględnić jeszcze jedną perspektywę: rewolucji odgórnej. Jej inicjatorami mogli być ci, którzy byli na górze. Szczyt systemu znajdował się oczywiście w Moskwie. Rosja ma w scentralizowanej, hierarchicznej strukturze swej kultury politycznej wielką tradycję rewolucji odgórnych: od wielkich carów-reformatorów poczynając — Piotra I czy Aleksandra II — aż po bolszewików. Z nadzieją do tej tradycji nawiązywali także w drugiej połowie lat osiemdziesiątych zwolennicy głębokich przemian w systemie sowieckim, wpisując (jak czynił to na przykład znakomity historyk Natan Ejdelman) poczynania Michaiła Gorbaczowa do owego szeregu „odgórnych rewolucjonistów”.

Jednak nie w ciążeniu tradycji rosyjskiej, ale w odpowiedzi władz sowieckiego imperium na aktualne problemy zarządzanego przez nich systemu szukać można źródeł rzeczywistej odgórnej rewolucji drugiej połowy lat osiemdziesiątych. Podkreślmy raz jeszcze: chodzi o ODPOWIEDZI, a zatem najpierw uwzględnić trzeba pytania, czy raczej wyzwania, które je wywołały. Tu właśnie znaleźć można istotne, może nawet kluczowe miejsce dla fenomenu Solidarności — ale tej z roku 1980.

Pierwsza "Solidarność" podważyła robotniczą legitymizację systemu w Polsce. Na zdjęciu strajkujący w Stoczni Gdańskiej.

fot.Leonard Szmaglik/CC BY-SA 3.0 pl Pierwsza „Solidarność” podważyła robotniczą legitymizację systemu w Polsce. Na zdjęciu strajkujący w Stoczni Gdańskiej.

Ona bowiem skuteczniej niż jakikolwiek masowy ruch protestu przed nią podważyła „robotniczą legitymację” systemu komunistycznego. Ideologia komunistyczna, wchodząca w fazę kryzysu już od momentu śmierci Stalina, a na pewno od roku 1956, po Sierpniu 1980 roku, i po Grudniu 1981, kiedy czołgi „robotniczej władzy” szturmem rozbiły robotniczą Solidarność — upadła już ostatecznie.

Kłopoty z Polską miały dla sowieckiego systemu wszakże jeszcze inny, choć związany także z upadkiem ideologii, wymiar. System wypłukany od środka z ideologicznej treści, mógł utrzymywać się dalej, opierając się na przemocy/kontroli, ale musiało je uzupełniać zaspokojenie elementarnych przynajmniej potrzeb materialnych społeczeństwa, rozbudzanych przez porównania z Zachodem. Za utrzymanie Polski w ramach systemu trzeba było płacić.

Komentarze (1)

Dodaj komentarz

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.

Jeśli chcesz zgłosić literówkę lub błąd ortograficzny kliknij TUTAJ.



Informujemy, że nasza strona może dostosowywać treści reklamowe do Twoich zainteresowań i preferencji. Aby to robić, potrzebujemy Twojej zgody na przechowywanie plików cookies oraz podobnych technologii w Twoim urządzeniu końcowym oraz na przetwarzanie danych w celach personalizacji treści marketingowych.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie, w tym poprzez profilowanie przez Społeczny Instytut Wydawniczy ZNAK Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, Twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach stosowanych w serwisie przez Społeczny Instytut Wydawniczy ZNAK i zaufanych partnerów w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam w tym serwisie oraz w Internecie.

Pamiętaj, możesz w każdej chwili nie wyrazić zgody lub cofnąć zgodę na przetwarzanie Twoich danych osobowych. Szczegóły dotyczące wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w ustawieniach.

Informujemy także, że poprzez korzystanie z serwisu bez zmiany ustawień prywatności w Twojej przeglądarce wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania treści marketingowych i reklam.

Więcej informacji na temat zasad przetwarzania danych osobowych, w tym o Twoich uprawnieniach, znajdziesz w naszej Polityce Prywatności.