Dokumenty polsko-krzyżackie wracają do kraju. W pakiecie gotycka rzeźba z Malborka
Do Polski wraca część utraconego dziedzictwa: 73 średniowieczne pergaminy polsko-krzyżackie z XIII–XV wieku ze zbiorów AGAD oraz gotycka rzeźbiona głowa św. Jakuba Starszego – fragment wystroju kościoła NMP na Zamku Wysokim w Malborku. Zwrot ogłoszono w ramach polsko-niemieckich ustaleń dotyczących restytucji dóbr kultury.
W przypadku archiwaliów chodzi o pergaminy o fundamentalnym znaczeniu dla badań nad średniowieczną historią Pomorza i Prus oraz wielowiekowych relacji między państwem polskim a Zakonem Krzyżackim. Najstarszy z dokumentów datowany jest na 1215 rok (przywilej protekcyjny papieża Innocentego III), a najmłodszy pochodzi z 1466 roku i wiąże się z finałem epoki konfliktów – to list żelazny wystawiony przez Kazimierza IV Jagiellończyka dla wielkiego mistrza jadącego na rokowania pokojowe.
Wśród zwracanych pergaminów znajdują się akty nadawcze i przywileje dla Zakonu, dokumenty protekcyjne papieży i cesarzy, a także materiały odnoszące się do granic, sojuszy i porozumień.
„Historyczny dzień!” – nowy etap polsko-niemieckich relacji w obszarze restytucji dóbr kultury, fot. MKiDN
W czasie II wojny światowej: po zajęciu Warszawy rozpoczęły się planowe grabieże archiwów, a część zbioru została wywieziona – najpierw na terenów Prus Wschodnich, a następnie do Berlina. Po polskiej stronie pozostały jedynie materiały zastępcze w postaci tzw. „zastawników”, a jeden z dokumentów uznano za zaginiony.
Równolegle do archiwaliów ogłoszono zwrot malborskiej rzeźby: głowy św. Jakuba Starszego, będącej elementem większej figury z południowej ściany kościoła NMP na Zamku Wysokim. Rzeźba została uszkodzona w 1945 roku podczas walk o twierdzę, a kilka lat później jej fragment miał zostać nielegalnie wywieziony z Polski; ostatecznie trafił do zbiorów muzealnych w Niemczech. Powrót głowy ma pozwolić na scalenie obiektu z zachowanym korpusem i ponowną, pełniejszą prezentację zabytku w Malborku – już nie jako „oderwanego” eksponatu, lecz części większej całości.
„Historyczny dzień!” – nowy etap polsko-niemieckich relacji w obszarze restytucji dóbr kultury, fot. MKiDN
Eksperci podkreślają, że zwrot średniowiecznych pergaminów to nie tylko sukces symboliczny, ale także realne wzmocnienie zasobu źródłowego dostępnego w Polsce. Oryginalne dokumenty wraz z pieczęciami, formułami kancelaryjnymi i materialnymi śladami użytkowania, stanowią bezcenne świadectwo epoki, której wydarzenia do dziś kształtują wyobraźnię i pamięć historyczną. W najbliższym czasie instytucje archiwalne i muzealne mają przedstawić kolejne informacje dotyczące procedury przekazania, stanu zachowania obiektów oraz dalszych prac konserwatorskich i opracowania naukowego.
Zwrot wpisuje się w szerszy trend intensyfikacji działań restytucyjnych: zarówno po stronie polskiej, jak i niemieckiej rośnie presja, by porządkować wojenne straty i domykać otwarte sprawy dotyczące dzieł sztuki, archiwaliów i zabytków sakralnych.
W trakcie konsultacji międzyrządowych ministra Marta Cienkowska przekazała stronie niemieckiej dziewięć wniosków restytucyjnych obejmujących 35 utraconych zabytków. Wśród nich są niezwykle cenne dla polskiej kultury obiekty, w tym:
- fragment średniowiecznego rękopisu z zapisem hymnu „Gaude Mater Polonia” z Biblioteki Seminarium Płockiego,
- manuskrypty i listy z Biblioteki Ordynacji Zamojskiej,
- trzy rękopiśmienne dzienniki Stefana Żeromskiego,
- medalion z kolekcji gołuchowskiej książąt Czartoryskich z XII w. z manufaktury w Limoges,
- eksponaty kolejowe z Muzeum Komunikacji w Warszawie,
- XV-wieczny dzwon z kościoła w Porębie Wielkiej (woj. małopolskie).
Your point about waking up before dawn really hits home. I dragged myself out at 5 AM last weekend to catch the fog over the river, and even though my hands were freezing, those quiet frames ended up being my favorites from the whole year. It’s always so painful leaving a warm bed, but it really is worth the effort every time.