Twoja Historia

Portal dla tych, którzy wierzą, że przeszłość ma znaczenie. I że historia to sztuka dyskusji, a nie propagandy.

Tablica Mendelejewa. Co tak naprawdę odkrył Dmitrij Mendelejew?

Czy Dmitrij Mendelejew sam wpadł na pomysł uporządkowania pierwiastków?

fot.Ilja Repin/domena publiczna Czy Dmitrij Mendelejew sam wpadł na pomysł uporządkowania pierwiastków?

Mendelejew nie był pierwszy. Wykorzystał pomysł jednego z kolegów po fachu, ale środowisko i tak odrzuciło jego tablicę. A na starość Mendelejew był nawet zmuszony zajmować się nie chemią, ale… lodołamaczami.

W marcu 1869 roku profesor chemii uniwersytetu w Sankt Petersburgu Dmitrij I. Mendelejew (1834-1907) szykował się do podróży do Tweru. Wprawdzie pochłaniała go praca nad podręcznikiem Osnowy chimii („Podstawy chemii”), ale był też głęboko zaangażowany w liberalne plany wprowadzania nauki w codzienne życie Rosji i właśnie przyjął zlecenie zbadania metod produkcji sera na wsi.

W swoim podręczniku doszedł do punktu, w którym szukał jakiegoś systemu klasyfikacji pierwiastków; owego dnia nagle dostrzegł korzyści płynące z uporządkowania ich w formie tabeli, gdzie znalazłyby się zarówno ich masy atomowe, jak i powszechne właściwości.

Kto podsunął Mendelejewowi pomysł wszech czasów?

Dziewięć lat wcześniej Mendelejew wziął udział w pierwszym Międzynarodowym Kongresie Chemików w Karlsruhe, gdzie pewien włoski uczony, Stanislao Cannizzaro, zwrócił jego uwagę na listę pierwiastków uszeregowanych według wagi atomowej. Od tego czasu Mendelejew wciąż układał w głowie abstrakcyjny pasjans, porządkując swoje pierwiastki według wartości atomowych i zestawów właściwości. Połączył listę Cannizzara z własnym uszeregowaniem typologicznym.

Mendelejew stworzył swoją tablicę, wykorzystując pomysły włoskiego uczonego, Stanislao Cannizzaro.

fot.domena publiczna Mendelejew stworzył swoją tablicę, wykorzystując pomysły włoskiego uczonego, Stanislao Cannizzaro.

 

W rezultacie powstała pierwotna wersja okresowej tabeli oraz rządzącego nią podstawowego prawa, które głosi, że pierwiastki uszeregowane według wagi atomowej wyraźnie wykazują okresowość cech.

W tym samym miesiącu Mendelejew odczytał na posiedzeniu Rosyjskiego Towarzystwa Chemicznego referat zatytułowany „Próba ustalenia systemu pierwiastków opartego na ich wadze atomowej i pokrewieństwie chemicznym”. Tekst ukazał się w pewnym niemieckim czasopiśmie w marcu 1871 roku.

Jak to robiono przed tablicą Mendelejewa?

Przed Mendelejewem pierwiastki poznawano i opisywano w sposób wyrywkowy. Starożytni rozróżniali ich dziesięć, ale na sposób myślenia uczonych wpływał fakt, że jednocześnie wierzyli w istnienie „żywiołów” – ziemi, ognia, powietrza i wody.

Lavoisier znał 23 pierwiastki. Humphry Davy otrzymał w wyniku elektrolizy sód i potas. W roku 1860 -w Karlsruhe – Cannizzaro miał już na swojej liście 60 pierwiastków: dokładnie dwie trzecie tych dziewięćdziesięciu, które występują w przyrodzie.

Artykuł stanowi fragment książki Normana Daviesa "Europa. Rozprawa historyka z historią", wydanej nakładem wydawnictwa Znak.

Artykuł stanowi fragment książki Normana Daviesa „Europa. Rozprawa historyka z historią”, wydanej nakładem wydawnictwa Znak.

Opór środowiska. Komu nie podobała się tablica Mendelejewa?

Odkrycie Mendelejewa nie zdobyło sobie natychmiastowego poparcia. Odrzucili je czołowi chemicy brytyjscy i niemieccy – także Bunsen, z którym Mendelejew współpracował swojego czasu w Heidelbergu.

Przełom nastąpił w roku 1875, kiedy pewien Francuz wyodrębnił kolejny pierwiastek, nazwany gallium. Mendelejew potrafił wykazać, że był to jeden z sześciu nie wykrytych jeszcze pierwiastków, których istnienie, wagi atomowe i cechy zdołał z góry przewidzieć. Ku zdziwieniu kolegów po fachu okazało się, że rosyjski teoretyk wyprzedził badania empiryczne.

Za uznaniem przyszła sława i fortuna. W Rosji natomiast liberalne poglądy Mendelejewa wywołały tarcia. W roku 1880 uczony nie otrzymał pełnego członkostwa Carskiej Akademii; w roku 1890 musiał zrezygnować z pracy na uniwersytecie.

Pod koniec życia pracował jako doradca we wszystkich możliwych dziedzinach – od prochu strzelniczego i lodołamaczy, po miary i wagi, aeronautykę i przemysł naftowy.

Odkrycia Mendelejewa nie przyniosły mu sławy w Rosji. Od 1890 roku nie pracował już na uniwersytecie. Zdjęcie z 1897 roku.

fot.domena publiczna Odkrycia Mendelejewa nie przyniosły mu sławy w Rosji. Od 1890 roku nie pracował już na uniwersytecie. Zdjęcie z 1897 roku.

Dlaczego Mendelejew nie wierzył w teorię radioaktywności?

Jest rzeczą zadziwiającą, że zapoznawszy się ze strukturą atomu, Mendelejew uznał, iż teorii radioaktywności nie da się pogodzić z prawem układu okresowego. Tymczasem stanowiło ono przecież ostateczny dowód na poparcie jego wielkiego odkrycia. Liczba elektronów w atomie każdego pierwiastka pozostaje w ścisłej zależności od jego wagi i właściwości.

Podczas pogrzebu Mendelejewa studenci nieśli nad jego trumną tabelę układu okresowego. Wtedy była już przyjętą powszechnie podstawą chemicznej klasyfikacji materii – punktem zbieżnym współczesnej chemii i współczesnej fizyki.

W roku 1955 jednemu z dziewiętnastu sztucznych pierwiastków radioaktywnych, stworzonych przez bombardowanie einsteinium-253 jonami helu, nadano na pamiątkę Mendelejewa nazwę mendelevium (Me101).

Źródło:

Powyższy tekst ukazał się pierwotnie w ramach monumentalnej pracy profesora Normana Daviesa: Europa. Rozprawa historyka z historią (w przekładzie Elżbiety Tabakowskiej, Znak 2010).

Tytuł, lead, ilustracje wraz z podpisami, wytłuszczenia oraz śródtytuły pochodzą od redakcji. Tekst został poddany podstawowej obróbce redakcyjnej, w celu wprowadzenia częstszego podziału akapitów.

Polecamy najlepsze książki Normana Daviesa:

Komentarze

brak komentarzy

Dodaj komentarz

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.

Jeśli chcesz zgłosić literówkę lub błąd ortograficzny kliknij TUTAJ.