Portal dla tych, którzy wierzą, że przeszłość ma znaczenie. I że historia to sztuka dyskusji, a nie propagandy.

„Jedna z najciekawszych inicjatyw społecznych Października ’56”. Czym był eksperyment sądecki?

Nowosądecki ratusz (fot. DzidekLasek, lic. CC0)

fot.DzidekLasek, lic. CC0 Nowosądecki ratusz (fot. DzidekLasek, lic. CC0)

Władza w ręce lokalnej inteligencji, gospodarcza autonomia i usunięcie aparatczyków przywiezionych w teczce z Warszawy. W warunkach PRL-u „eksperyment sądecki” zwyczajnie nie mógł się udać.

Eksperyment sądecki to podjęty na fali przemian Października ’56 eksperyment administracyjny, polegający na przyznaniu Sądecczyźnie prawa do autonomicznego rozwoju regionalnego, a co za tym idzie – na przekazaniu władzom lokalnym w Nowym Sączu (Powiatowej Radzie Narodowej) szerszych niż do tej pory uprawnień decyzyjnych.

Jednym z inicjatorów tego eksperymentu był dziennikarz „Po prostu” Władysław Godek, który w 1955 roku opublikował w tym tygodniku artykuł Sądecki tor przeszkód. Przedstawił w nim trudną sytuację nowosądeckich środowisk inteligenckich, odsuniętych od wpływu na bieg spraw lokalnych przez często narzuconych z zewnątrz („przywiezionych w teczce”) aparatczyków, i wezwał do przełamania środowiskowej apatii poprzez aktywne angażowanie się małomiasteczkowych elit w działalność samorządową.

Od idei do realizacji. Jak skończył się eksperyment sądecki?

Idea autonomicznego rozwoju regionu nowosądeckiego bardzo szybko znalazła gorące poparcie jego mieszkańców, stając się w styczniu 1957 roku głównym tematem prowadzonej na tamtym terenie kampanii wyborczej do Sejmu, ostatecznie jednak Uchwała w sprawie rozwoju gospodarczego miasta i powiatu Nowy Sącz oraz rozszerzenia uprawnień terenowych organów władzy państwowej na tym terenie została podjęta przez Radę Ministrów dopiero 9 maja 1958 roku, a więc już po przeprowadzonych 2 lutego tego roku drugich po wojnie wyborach do rad narodowych.

Ruiny nowosądeckiego zamku (fot. Ffolas, CCA-SA 3.0 Pl)

fot.Ffolas, CCA-SA 3.0 Pl Ruiny nowosądeckiego zamku (fot. Ffolas, CCA-SA 3.0 Pl)

W rzeczywistości jednak, pomimo szumnych zapowiedzi prasowych, wiele podstawowych założeń eksperymentu sądeckiego nie weszło w życie, a przekazane władzom lokalnym uprawnienia okazały się niewystarczające do zapewnienia Sądecczyźnie autonomii rozwojowej. W szczególności nie zadbano o zapewnienie źródeł finansowania różnego rodzaju inicjatyw oddolnych, dlatego były one realizowane głównie w „czynie społecznym”.

Na początku lat 60. ekipa gomułkowska stopniowo wycofała się z kontynuowania eksperymentu, przypieczętowując niepowodzenie jednej z najciekawszych inicjatyw społecznych Października ’56.

Źródło:

Powyższy tekst ukazał się pierwotnie jako jedno z haseł Abecadła PRL-u. Pozycja autorstwa Zdzisława Zblewskiego została opublikowana nakładem wydawnictwa Znak w 2008 roku.

Tytuł, lead, ilustracje wraz z podpisami, wytłuszczenia, podział akapitów oraz śródtytuły pochodzą od redakcji. Tekst poddano podstawowej obróbce redakcyjnej.

Fascynujący obraz życia w komunistycznej Polsce

Komentarze

brak komentarzy

Dodaj komentarz

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.

Jeśli chcesz zgłosić literówkę lub błąd ortograficzny kliknij TUTAJ.