fot.Jan Matejko/domena publiczna Portret Kazimierza Jagiellończyka.

Kazimierz IV Andrzej Jagiellończyk (ur. 30 IX 1427, zm. 7 VI 1492 w Grodnie) – wielki książę litewski od 1440, król Polski od 1447, najmłodszy syn Władysława II Jagiełły i jego czwartej żony Zofii (Sonki) Holszańskiej.

W wieku 11 lat Kazimierz został powołany przez stronnictwo narodowo-husyckie na tron czeski (1438), jednak wysiłki militarne i polityczne podejmowane przez stronę polską w celu osadzenia go na tronie zakończyły się niepowodzeniem. W 1440 roku po zabójstwie Zygmunta Kiejstutowicza, wielkiego księcia litewskiego, Kazimierz został wysłany na Litwę jako namiestnik króla polskiego. Wykorzystali to Litwini dążący do zerwania unii polsko-litewskiej i 29 czerwca 1440 roku wybrali go na wielkiego księcia litewskiego, co spowodowało zerwanie unii personalnej z Litwą.

Wobec śmierci Władysława III pod Warną panowie polscy zwrócili się w kwietniu 1445 roku do Kazimierza z propozycją objęcia tronu. Postawili warunek przywrócenia stosunków polsko-litewskich zgodnie z postanowieniami unii grodzieńskiej z 1432 roku i podporządkowania polityki królewskiej oligarchii możnowładczej, na czele której stał kardynał Zbigniew Oleśnicki. Warunki te były nie do przyjęcia dla Kazimierza i panów litewskich.

Ze sporu tego, który przeciągnął się do września 1446 roku, Kazimierz wyszedł zwycięsko, co potwierdziły dokumenty wystawione 17 września 1446 roku, w których zawarto stwierdzenie, że Polska i Litwa występują jako dwa równe i suwerenne państwa, a król łączy je tylko w bratni związek. Jednocześnie w przywileju wydanym w Wilnie 2 maja 1447 roku zaręczył, że urzędy na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego dostępne będą tylko dla Litwinów oraz gwarantował całość i nienaruszalność terytorium litewskiego.

Po koronacji 25 czerwca 1447 roku w Krakowie dwudziestoletni Kazimierz został władcą dwóch właściwie niezależnych państw. Wiele problemów, które miał do rozwiązania, bardzo często stało w sprzeczności z interesem albo Polski, albo Litwy. Dotyczyło to szczególnie polityki zagranicznej, gdzie dla Polski żywotne stało się odzyskanie ziem zagarniętych przez zakon krzyżacki, natomiast dla Litwy zapewnienie sobie przewagi w stosunku do Moskwy na ziemiach ruskich.

Wbrew opinii części rady królewskiej, a w obliczu zbrojnego wystąpienia stanów pruskich, 22 lutego 1454 roku wydał wojnę Zakonowi, 6 marca inkorporował ziemie zakonne do Polski i zrównał ich mieszkańców w prawach z Polakami. Wojna, która trwała 13 lat, była prowadzona nieudolnie i wobec olbrzymich trudności finansowych tylko dzięki uporowi króla została doprowadzona do zwycięskiego dla Polski końca. Do przełomowych jej momentów należała klęska pospolitego ruszenia 18 września 1454 roku pod Chojnicami, wykupienie w 1457 roku Malborka z rąk najemników krzyżackich, zwycięska bitwa 17 września 1462 roku pod Świecinem (Żarnowcem). Drugi pokój toruński, zawarty 19 października 1466 roku, oddawał Polsce Pomorze Gdańskie, ziemię michałowską i chełmińską, Malbork, Elbląg, Sztum, Dzierzgoń i Warmię; pozostałe ziemie pruskie stawały się jej lennem.

Kazimierz, będąc spadkobiercą i realizatorem idei Jagiełły, stawiającego na pierwszym miejscu interes dynastii, zaangażował się w działania mające na celu osadzenie na tronie Czech i Węgier swego najstarszego syna Władysława. Udało mu się tego dokonać w 1471 roku w Czechach, a w 1491 roku na Węgrzech, jednak przez to utracił ostatnią w tym okresie możliwość przywrócenia Polsce Śląska. Zaangażowanie się w politykę na zachodzie przyniosło także negatywne skutki dla państw unii na wschodzie, gdzie hegemonię uzyskała Moskwa, i południu, gdzie utracono protektorat nad Kaffą i wpływy w Mołdawii.

W polityce wewnętrznej bardzo umiejętnie potrafił zneutralizować zapędy oligarchii możnowładczej, nie wahając się wejść w konflikt z samym kardynałem Zbigniewem Oleśnickim. Był tym władcą, który wprowadził na szczyty władzy przedstawicieli elit wielkopolskich i umożliwił przywilejem nieszawskim z 1454 roku awans polityczny szerokim rzeszom szlachty, oddając w ich ręce decyzje tyczące zwoływania pospolitego ruszenia, wyrażania zgody na wydawanie nowych praw i pobór dodatkowych podatków.

Za jego panowania doszło do wykształcenia parlamentaryzmu szlacheckiego; pierwszy sejm, na który zjawili się wybrani na sejmikach przedstawiciele szlachty, odbył się w 1468 roku. Z drugiej strony nie potrafił wykorzystać miast i mieszczaństwa jako potencjalnego sojusznika monarchii wobec szlachty. Za jego czasów doszło do dyskryminacji mieszczan poprzez poddanie ich sądom szlacheckim, miasta zostały też pozbawione autonomii w sferze podatkowej. Świadczy to o tym, że Jagiellończyk stanął po stronie szlachty, kosztem miast.

Szereg podejmowanych przez niego działań prowadziło do zwiększenia centralizmu państwa. Wygrał walkę o prawo mianowania biskupów, przeprowadził reformy skarbowe i podjął działania na rzecz wprowadzenia stałego wojska, doceniał posiadanie własnej floty morskiej, wykorzystywał działalność kaprów gdańskich jako floty wojennej. Był protektorem ludzi nauki i sztuki, bardzo dbał o wykształcenie synów, mimo że według tradycji sam nie umiał czytać ani pisać. Za jego czasów pojawiły się w Polsce pierwsze elementy renesansu i humanizmu.

Maciej z Miechowa przekazał następującą charakterystykę króla: postaci wyniosłej, twarzy podłużnej i pełnej, lubił łowy, zawsze trzeźwy, pił wodę a win i sycery nie używał, do miłostek skłonny, lubił łaźnię. W biesiadach pobłażliwy i wytrwały, na trudy, zimno, dym i wiatr, upał najcierpliwszy. Kler szanował, od poddanych żądał pieniędzy, o przyrzeczeniach pamiętał. Był prawdomówny, pożyczki zwracał.

Zmarł w Grodnie, pochowany został w Krakowie na Wawelu, gdzie wystawiono mu, zaczęty już za życia, marmurowy grobowiec dłuta Wita Stwosza, którego głównym elementem kompozycyjnym jest postać władcy z realistycznie przedstawionym obliczem.

Żonaty był (od 1454) z Elżbietą Rakuszanka, córką Albrechta II Habsburga, króla Niemiec, Czech i Węgier. Miał z nią sześciu synów (Władysława II, Kazimierza, Jana I Olbrachta, Aleksandra, Zygmunta I Starego, Fryderyka) i siedem córek (Jadwigę, Zofię, Elżbietę, Elżbietę, Annę, Barbarę i ponownie Elżbietę).

Oceny panowania Kazimierza Jagiellończyka są zróżnicowane. Podkreśla się często rozkwit gospodarczy i kulturalny Polski, osiągniecie pozycji mocarstwowej, sukcesy polityki dynastycznej. Stawiane są jednak zarzuty, że nie potrafił przeprowadzić do końca reformy podatkowej, nie wprowadził stałej armii, a i polityka dynastyczna nie przyniosła pożytku ani krajowi, ani dynastii.

Lit.: M. Bogucka, Kazimierz Jagiellończyk, Warszawa 1970, 1978.

Autor hasła:

Jacek Jaskulski – doktor nauk humanistycznych, historyk mediewista związany z Instytutem Historii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu oraz Biblioteką Kórnicką PAN. Współautor „Słownika władców polskich”, „Słownika władców Europy średniowiecznej” oraz „Słownika władców Europy nowożytnej i najnowszej”. Zmarł w 2006 roku.

Źródło:

Powyższe hasło ukazało się pierwotnie w publikacji książkowej pt. „Słownik władców polskich” (Wydawnictwo Poznańskie 1999) pod redakcją Józefa Dobosza, przygotowanej przez historyków związanych z Uniwersytetem Adama Mickiewicza w Poznaniu i z Polską Akademią Nauk.

Nasze publikacje o Kazimierzu IV Jagiellończyku: