Portal dla tych, którzy wierzą, że przeszłość ma znaczenie. I że historia to sztuka dyskusji, a nie propagandy.

Czym były artykuły henrykowskie?

Posłowie, udający się do Henryka Walezego, by zawiadomić go o wyborze na króla Polski, przedstawili mu także do zaprzysiężenia artykuły, od jego imienia nazwane henrykowskimi.

fot.Teodor Axentowicz/domena publiczna Posłowie, udający się do Henryka Walezego, by zawiadomić go o wyborze na króla Polski, przedstawili mu także do zaprzysiężenia artykuły, od jego imienia nazwane henrykowskimi.

Pod koniec XVI wieku Europa zmierzała już w stronę monarszych absolutyzmów. Tymczasem polska szlachta, po śmierci ostatniego Jagiellona, stanęła przed trudem wyboru nowego króla. I skłonienia go do tego, by zaakceptował jej złotą wolność. Jak to osiągnięto?

Artykuły henrykowskie (articuli henriciani) – taką nazwę historia ustaliła dla konstytucji z 20 (a może 13?) maja 1573 r. przyjętej na Sejmie elekcyjnym w Warszawie, na którym dokonano wyboru na tron polski księcia andegaweńskiego Henryka Walezjusza – określały warunki objęcia tronu przez królów elekcyjnych.

Konstytucjami nazywano w Dawnej Rzeczypospolitej wszystkie ustawy sejmowe, podkreślając w tej sposób tryb ich uchwalenia (constituare). Tytuł „articuli” miał za zadanie wyróżnić ten szczególny, jednorazowy akt prawny spośród konstytucji (ustaw) zwykłych – z uwagi na jego podstawowe i w założeniu trwałe znaczenie.

Znaczenie artykułów

Artykuły henrykowskie będą od tej chwili podstawą działania najważniejszych organów państwowych i to aż do czasu uchwalenia Ustawy Rządowej z 3 maja 1791 r. (Konstytucji 3 Maja); przyjęte w 1767 tzw. prawa kardynalne w istocie stanowiły potwierdzenie po blisko dwustu latach obowiązywania artykułów henrykowskich nadal.

Artykuły przyjęto na sejmie elekcyjnym, który odbył się w Warszawie w maju 1573 roku. Na króla wybrano wówczas Henryka Walezego.

fot.François Quesnel/domena publiczna Artykuły przyjęto na sejmie elekcyjnym, który odbył się w Warszawie w maju 1573 roku. Na króla wybrano wówczas Henryka Walezego.

Ułożone zostały w okresie bezkrólewia po bezpotomnej śmierci Zygmunta II Augusta i zaprzysiężone przez króla-elekta w paryskiej katedrze Notre Dame w dniu 10 września 1573 r., stając się – w pełni tego słowa znaczeniu – pierwszą w Europie konstytucją pisaną. Oto bowiem po raz pierwszy w dziejach to nie jeszcze poddani, ale już obywatele w ramach samoorganizacji (Sejm elekcyjny) określili w 21 punktach (artykułach) najważniejsze zasady funkcjonowania państwa, podstawowe jego organy, ich zadania i kompetencje, a także katalog najistotniejszych praw i obowiązków – zarówno władcy, jak i obywateli.

Król miał odtąd być zawsze już wybierany przez ogół szlachty (viritim) i dopiero po śmierci poprzedniego. Ustalono zwoływanie Sejmu raz na dwa lata, a jego obrady miały trwać dłużej, niż 6 tygodni. Bez zgody Sejmu nie wolno było nakładać nowych podatków oraz ceł, ani ustanawiać nowych monopoli. Król nie mógł bez zgody Sejmu wypowiadać wojny ani też ogłaszać pospolitego ruszenia. Wymagana była też zgoda Sejmu w sprawach małżeńskich króla.

Komentarze (2)

Dodaj komentarz

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.

Jeśli chcesz zgłosić literówkę lub błąd ortograficzny kliknij TUTAJ.