Portal dla tych, którzy wierzą, że przeszłość ma znaczenie. I że historia to sztuka dyskusji, a nie propagandy.

Leszek Biały (książę zwierzchni Polski 1194-1199, 1206-1210 i 1211–1227)

Leszek Biały (fot. domena publiczna)

fot.domena publiczna Leszek Biały (fot. domena publiczna)

Leszek Biały (ur. ok. 1186-1187, zm. 1227) – książę krakowsko-sandomierski, syn Kazimierza II Sprawiedliwego i Heleny, córki Konrada Il, księcia znojemskiego.

Po śmierci Kazimierza Sprawiedliwego w maju 1194 r. schedę po nim podzielono między jego małoletnich synów, Leszka i Konrada. Ten pierwszy otrzymać miał ziemię krakowską i sandomierską, natomiast drugi – Mazowsze z Kujawami. Opiekę nad małoletnim księciem mieli sprawować wspólnie matka Helena oraz dwaj najwybitniejsi dostojnicy: wojewoda krakowski Mikołaj oraz biskup krakowski Pełka, wierni stronnicy Kazimierza Sprawiedliwego. Jednak już w 1195 r. o władzę nad Krakowem upomniał się po raz kolejny książę wielkopolski Mieszko III Stary, najstarszy żyjący przedstawiciel dynastii Piastów.

Wojska Mieszka wkroczyły na ziemię sandomierską i nad rzeką Mozgawą doszło do bitwy ze stronnikami Leszka (1195). Wojskami małopolskimi, wpieranymi przez księcia włodzimierskiego Romana, dowodzili Mikołaj i Goworek. Krwawa bitwa w zasadzie nie została rozstrzygnięta, ale na skutek poniesionych strat Mieszko musiał wycofać się z Małopolski. Władza Leszka w Krakowie nie trwała jednak długo. W 1198 r. udzielił on poparcia Romanowi w utwierdzaniu panowania w Haliczu, a równocześnie w tym samym roku na skutek tarć politycznych w Małopolsce księżna Helena zdecydowała się poprzeć Mieszka w staraniach o tron krakowski. W wyniku układu z księciem wielkopolskim Konrad i Leszek utrzymali Mazowsze oraz Sandomierskie.

Śmierć Mieszka III Starego w 1202 r. spowodowała, że Leszek na mocy umowy z możnymi objął Sandomierskie, Krakowskie oraz ziemie sieradzką i łęczycką, a Konrad Mazowsze z Kujawami. W 1205 r. obaj bracia przeciwstawili się wyprawie Romana, księcia halickiego, który przez ich ziemie usiłował przedostać się do Niemiec, i pokonali go w bitwie pod Zawichostem. Leszek prowadził aktywną politykę na pograniczu małopolsko-ruskim. Angażowanie się w politykę ruską po stronie Daniela, syna księcia Romana, a potem współpraca na tym polu z węgierskim królem Andrzejem i jego synem (a swym zięciem) Kolomanem nie przyniosły oczekiwanych rezultatów. W 1219 r. w układzie z księciem Danielem zrzekł się wszelkich nabytków ruskich. Wprawdzie w 1224 r. w sojuszu z królem Andrzejem wrócił jeszcze raz do prób podboju Rusi, ale i tym razem okazały się one nieudane.

Na gruncie polityki wewnętrznej panowanie Leszka również nie było spokojne. Papież Innocenty III najpierw uznał go władcą dziedzicznym dzielnicy krakowskiej, jednak w 1210 r. potwierdził zasadę senioratu. Wykorzystał to najstarszy ówczesny członek dynastii, książę opolsko-raciborski Mieszko Plątonogi, który na kilka miesięcy opanował tron krakowski. Powrót Leszka do Krakowa nastąpił zapewne już 1211 r.

Książę usiłował odbudować znaczenie władzy zwierzchniej, współpracując z Henrykiem I Brodatym i Władysławem Laskonogim. Dzięki staraniom biskupa krakowskiego Iwona Odrowąża (wcześniej kanclerza książęcego) odzyskał poparcie Stolicy Apostolskiej i potrafił utrzymać zwierzchnictwo nad Pomorzem Gdańskim. Uczestniczył również w wyprawach krzyżowych przeciwko Prusom, które organizowano pod naciskiem papiestwa i biskupa pruskiego Chrystiana w latach 1222-1223. Zawarł tajny układ z Władysławem Laskonogim, na mocy którego w momencie śmierci jednego z nich drugi miał dziedziczyć jego dzielnicę. Uwikłało to Leszka w konflikt z Władysławem Odonicem (bratankiem Laskonogiego) oraz jego szwagrem Świętopełkiem pomorskim. Zginął w 1227 r. pod Gąsawą, w czasie niespodziewanego napadu Świętopełka na obóz, w którym zebrali się przygotowujący wyprawę na Pomorze Leszek Biały i Henryk Brodaty.

Jako władca Małopolski dbał o rozwój gospodarczy swej dzielnicy, choć źródła wspominają o tym rzadko. Popierał rozwój osadnictwa wiejskiego na prawie niemieckim, nadawał liczne przywileje targowe, co stanowiło wstępny etap rozwoju sieci miejskiej w Małopolsce. Jak przystało na monarchę średniowiecznego, żywo interesował się sprawami Kościoła. W 1207 r. zrezygnował z prawa nominacji biskupów i doszło wówczas w diecezji krakowskiej do pierwszego kanonicznego wyboru biskupa przez kapitułę — został nim blisko związany z jego ojcem Kazimierzem Sprawiedliwym mistrz Wincenty zwany Kadłubkiem, znany powszechnie jako autor Kroniki polskiej.

Śmierć Leszka Białego na obrazie Matejki (fot. domena publiczna)

fot.domena publiczna Śmierć Leszka Białego na obrazie Matejki (fot. domena publiczna)

W 1210 r. uczestniczył w zjeździe w Borzykowej, na którym Kościół otrzymał szerokie uprawnienia sądownicze. Biskup krakowski Iwo Odrowąż podjął reformy kościelne oraz rozbudowę sieci parafialnej, co poparł książę. Wspierał też przywilejami założone bądź związane z jego ojcem placówki kościelne. Liczne nadania otrzymali cystersi z Sulejowa i Jędrzejowa, bożogrobcy z Miechowa oraz inne instytucje kościelne. Z małżeństwa z Grzymisławą (1207), księżniczką łucką, córką księcia Ingwara, miał syna Bolesława V Wstydliwego i córkę Salomeę, wydaną za króla halickiego Kolomana.

Ocena tak postaci Leszka Białego, jak i prowadzonej przezeń polityki jest bardzo trudna. Książę żył niewiele ponad 40 lat, z czego na jego samodzielne rządy przypadła prawie połowa. Był bardzo aktywny politycznie, ale większość jego przedsięwzięć (polityka ruska, wyprawy pruskie) nie przyniosła spodziewanych efektów. Zginął w kluczowym momencie, gdy rysowała się wyraźna platforma współpracy kilku ważniejszych książąt dzielnicowych. W polityce wewnątrzdzielnicowej dość umiejętnie lawirował między ambicjami i dążeniami możnych krakowskich, a także starał się zdobyć i utrzymać poparcie Kościoła.

Działalność księcia nie wywołała jakiegoś szerszego echa w literaturze i sztuce. Początki jego panowania opisał mistrz Wincenty zwany Kadłubkiem w końcowej części czwartej księgi Kroniki polskiej, wykazując przy tym przywiązanie do potomków swego mocodawcy, księcia Kazimierza Sprawiedliwego. W XIX w. postać księcia inspirowała malarzy. D. Kondratowicz namalował obraz ukazujący księcia oraz wojewodę sandomierskiego Goworka; J. Moniuszko na akwareli przedstawił śmierć Leszka, podobnie jak na obrazie olejnym J. Matejko.

  • Lit.: B. Włodarski, Polityka ruska Leszka Białego, Lwów 1925.

Autor hasła:

Józef Dobosz – profesor doktor habilitowany, historyk mediewista i nauczyciel akademicki związany z Uniwersytetem im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Autor wielu książek i artykułów naukowych, m. in. monografii poświęconej Kazimierzowi II Sprawiedliwemu (2011). Redaktor „Słownika władców Europy średniowiecznej” oraz „Słownika władców Europy nowożytnej i najnowszej”. Współautor „Słownika władców polskich”.

Źródło:

Powyższe hasło ukazało się pierwotnie w publikacji książkowej pt. „Słownik władców polskich” (Wydawnictwo Poznańskie 1999) pod redakcją Józefa Dobosza, przygotowanej przez historyków związanych z Uniwersytetem Adama Mickiewicza w Poznaniu i z Polską Akademią Nauk.

Informujemy, że nasza strona może dostosowywać treści reklamowe do Twoich zainteresowań i preferencji. Aby to robić, potrzebujemy Twojej zgody na przechowywanie plików cookies oraz podobnych technologii w Twoim urządzeniu końcowym oraz na przetwarzanie danych w celach personalizacji treści marketingowych.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie, w tym poprzez profilowanie przez Społeczny Instytut Wydawniczy ZNAK Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, Twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach stosowanych w serwisie przez Społeczny Instytut Wydawniczy ZNAK i zaufanych partnerów w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam w tym serwisie oraz w Internecie.

Pamiętaj, możesz w każdej chwili nie wyrazić zgody lub cofnąć zgodę na przetwarzanie Twoich danych osobowych. Szczegóły dotyczące wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w ustawieniach.

Informujemy także, że poprzez korzystanie z serwisu bez zmiany ustawień prywatności w Twojej przeglądarce wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania treści marketingowych i reklam.

Więcej informacji na temat zasad przetwarzania danych osobowych, w tym o Twoich uprawnieniach, znajdziesz w naszej Polityce Prywatności.