Sztolnia Królowa Luiza, fot. Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu

Jak powstał największy w Europie, a może nawet na świecie, górniczy kompleks podziemnych tras turystycznych, zarządzany przez Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu? 

Niezwykły plan

20 lat temu niewielka grupa osób, zaangażowanych w rozwój turystyki przemysłowej w mieście, podjęła się niezwykłego przedsięwzięcia, czegoś, co nie wydarzyło się nigdy wcześniej – odtworzenia znajdującej się pod Zabrzem Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej. Ten niemal zapomniany kanał wodny, o historii sięgającej końca XVIII wieku, był w czasach powstania przedsięwzięciem wyprzedzającym swoją epokę, kształtując industrialną przyszłość Górnego Śląska. Do dziś stanowi unikalny przykład myśli technologicznej dawnych inżynierów.

Zrealizowane przez Muzeum przedsięwzięcie mające na celu przywrócenie fragmentu sztolni do stanu przed lat, okazało się równie fascynujące i niemal tak samo pionierskie. Udrożnienie sztolni z setek tysięcy ton zalegającego od kilkudziesięciu lat mułu było niewyobrażalnie trudne i czasochłonne. Efekt jednak przekroczył najśmielsze oczekiwania.

Udało się nawet odzyskać historyczne, podziemne połączenie z Kopalnią Królowa Luiza – jednym z naj

ważniejszych dla historii śląskiego górnictwa obiektem, który również adaptowano do pełnienia nowych funkcji. Równolegle trwały prace związane z remontem i konserwacją, należącej do Muzeum, Kopalni Guido. Dzisiaj razem obiekty te tworzą wielokrotnie nagradzany, jedyny taki w Europie, kompleks podziemnych wyrobisk węglowych.

Historia rewolucji przemysłowej w pigułce

Z historią Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej nierozerwanie związane są losy jednej z pierwszych państwowych kopalń w regionie – założonej w Zabrzu Kopalni Królowa Luiza (1791). Od momentu powstania Kopalnia była prawdziwą chlubą pruskiego rządu. Jej rozwój w ogromnym stopniu wpłynął na industrializację i aktualny kształt całego Górnego Śląska. Przez lata była pionierskim w skali kontynentu zakładem, wprowadzającym jako pierwszy innowacje i najnowocześniejsze rozwiązania organizacyjne czy mechanizacyjne.

Sztolnia Królowa Luiza, fot. Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu

Główna Kluczowa Sztolnia Dziedziczna, najdłuższa podziemna budowla hydrotechniczna w europejskim górnictwie węglowym, była drążona w latach 1799-1863. Pełniła szereg funkcji. Odwadniała nie tylko Kopalnię Królowa Luiza – i drugą z państwowych kopalń – znajdującą się w dzisiejszym Chorzowie Kopalnię Król, ale też liczne, powstające jak grzyby po deszczu kopalnie wzdłuż jej biegu (ponad 14 km). Drugą z kluczowych funkcji sztolni była rola transportowa. System podziemnych portów do przeładunku węgla to do dziś prawdziwy majstersztyk! Na powierzchni Sztolnia łączyła się z (nieistniejącym już dziś) Kanałem Sztolniowym – a dalej z Kanałem Kłodnickim – stanowiącym jej przedłużenie. W ten sposób powstał kluczowy system odwadniania i transportu węgla na Górnym Śląsku. Spławiano nim węgiel do Królewskiej Odlewni Żeliwa w Gliwicach, Odrą do Szczecina, a dalej do największych portów w Prusach. Uważa się, że to właśnie Sztolnia dała początek nie tylko przemysłowej, ale też militarnej potędze ówczesnych Prus.

Sztolnia Królowa Luiza, fot. Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu

W samym Zabrzu w kolejnych latach XIX wieku otwierano dalsze zakłady, wśród nich m.in. Kopalnię Guido. Powstała ona w 1855 roku z inicjatywy hrabiego Guido Henckel von Donnersmarcka, śląskiego magnata przemysłowego. Dziś stanowi reprezentatywny przykład XIX w. kopalni prywatnej, która w drugiej połowie XX w. otrzymała drugie życie jako szkoleniowa i doświadczalna. Do lat 80’ XX wieku testowano tu różne typy obudów oraz narzędzi przed zastosowaniem ich w pozostałych kopalniach Śląska.

Niezwykłe dziedzictwo w drodze do UNESCO 

Dzisiaj na straży wyjątkowego dziedzictwa węgla kamiennego stoi Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu. To najważniejsza w regionie instytucja zajmująca się historią górnictwa i jednocześnie największe w Polsce muzeum węgla.

Trzonem instytucji są właśnie Kopalnia Guido i Sztolnia Królowa Luiza (pod taką nazwą kryją się podziemia i zabudowania powierzchniowe Kopalni Królowa Luiza i Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej). Razem stanowią jeden z najbardziej kompletnych, najcenniejszych, największych i najciekawszych w Europie zespołów, związanych z dziedzictwem górnictwa węglowego. Wizyta w Muzeum to fascynująca podróż w głąb śląskiego dziedzictwa górniczego, która ukazuje nie tylko rozwój techniki i pracy pod ziemią, ale też codzienne życie górników i ich niezwykłą kulturę, kształtowaną przez wieki w sercu regionu. W 2020 roku obiekty te uhonorowano tytułem Pomnika Historii.

Sztolnia Królowa Luiza, fot. Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu

Od 2025 roku są też oficjalnymi kandydatami do wpisu na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO – jako wyjątkowe w skali Europy, tak kompletnie zachowane, wyposażone, rozległe i udostępniane zabytkowe zespoły wyrobisk węgla kamiennego, uzupełnione zachowanym, czynnym parkiem maszynowym. Historia opowiedziana w Muzeum, odzwierciedla jak w soczewce losy innych, węglowych regionów Europy.

Turystyka i kultura nową drogą rozwoju 

Niegdyś prawdziwe koła zamachowe rewolucji przemysłowej, dziś Sztolnia Królowa Luiza i Kopalnia Guido pełnią zupełnie nowe funkcje – turystyczne, kulturalne i edukacyjne. Gościom oferują imponującą sieć ponad 10 kilometrów podziemnych korytarzy udostępnionych do zwiedzania, ale też zabudowania powierzchniowe, pełne interaktywnych wystaw.

Sztolnia Królowa Luiza, fot. Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu

Nie dziwi więc, że obiekty Muzeum odwiedziło już ponad 2,7 miliona turystów z całego świata. Na każdym kroku czeka inne „naj”. Zjeżdżając w zabrzańskie podziemia można m.in. zobaczyć największy podziemny park maszyn górniczych w Europie, złożony z szeregu ogromnych, czynnych urządzeń do urabiania, ładowania i transportu węgla. To szansa zobaczenia w akcji m.in. ponad 20-tonowego kombajnu górniczego oraz przejechania się kolejkami górniczymi. Goście mogą także przejść przez oryginalny, XIX-wieczny chodnik wykuty w całości w pokładzie węgla o grubości ponad 5 metrów. Najgłębszy udostępniony dla ruchu turystycznego poziom oznacza z kolei wizytę na 355 metrach pod ziemią. Tylko tutaj goście mają możliwość udziału w najdłuższym w Europie podziemnym spływie łodziami, przez doskonale zachowane, najstarsze (z przełomu XVIII i XIX wieku) podziemia Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej.

A to nie wszystkie atrakcje, jakie przygotowano w oparciu o tak wyjątkową historię, zbudowaną na węglu. Gorąco zachęcamy do ich poznania – wizyta w Zabrzu to obowiązkowy punkt na mapie każdego miłośnika historii, techniki, ale też rodzinnych przygód i niezapomnianych doświadczeń!

Więcej o historii tego wyjątkowego miejsca:

Źródła:

www.muzeumgornictwa.pl