Portal dla tych, którzy wierzą, że przeszłość ma znaczenie. I że historia to sztuka dyskusji, a nie propagandy.

Czy Mikołaj Kopernik był Polakiem?

Mikołaj Kopernik. Fragment obrazu z kościoła św. Janów w Toruniu.

Mikołaj Kopernik. Fragment obrazu z kościoła św. Janów w Toruniu.

Znany powszechnie dwuwiersz zapewnia, że Mikołaja Kopernika – który „wstrzymał słońce” i „ruszył ziemię” – wydało rzecz jasna „polskie plemię”. Czy tak było naprawdę?

Popularne powiedzenie pochodzi z opublikowanego w 1828 roku we Lwowie drugiego tomu Przekładów i ulotnych wierszy Jana Nepomucena Kamińskiego (1777–1855) – poety przeciętnego, dość nieudolnie naśladującego wielkich romantyków swej epoki, zasłużonego za to organizatora lwowskiego życia teatralnego, tłumacza i publicysty.

W znajdującym się w tym zbiorze dwuwierszu Kopernik wyrażona jest myśl prosta:

Polskie wydało go plemię
Wstrzymał słońce, ruszył ziemię.

Problem z innej epoki

Narodowość wielkiego astronoma była długo przedmiotem sporów polsko-niemieckich, prowadzonych często w oderwaniu od realiów epoki, w której żył i działał Kopernik.

Wydaje się, że problemu tego nie da się rozstrzygnąć, posługując się dzisiejszymi kategoriami przynależności narodowej. Nie ulega wątpliwości, że Kopernik wychowywał się w niemieckojęzycznym środowisku patrycjatu Torunia, dokąd jego ojciec przybył z Krakowa.

Mikołaj Kopernik. Niedatowany portret astronoma.

Mikołaj Kopernik. Niedatowany portret astronoma.

Kopernikowie, wywodzący się ze Śląska (badacze często wskazują na dzisiejszą wieś Koperniki koło Nysy), byli rodziną od dawna osiadłą w Królestwie Polskim. Mieszczaństwo toruńskie w dobie wojny trzynastoletniej (1454–1466), która zadecydowała o przyłączeniu tzw. Prus Królewskich do Korony, opowiedziało się zdecydowanie za związkiem z Polską, a przeciw niemieckiemu z ducha i języka zakonowi krzyżackiemu.

Niemcem z pochodzenia był wuj i protektor astronoma, biskup warmiński i zaufany doradca kilku królów polskich, Łukasz Watzenrode. W niemieckojęzycznym w swej masie środowisku przebywał Kopernik w drugiej połowie swego życia, gdy osiadł na leżącej w granicach Królestwa, lecz cieszącej się szeroką autonomią jako dominium biskupie, Warmii. Nie przeszkodziło mu to organizować w latach 1520–1521 obrony należącego do biskupów warmińskich Olsztyna przed walczącymi z Polską Krzyżakami.

Naród? Sprawa drugoplanowa

Wydaje się zatem, że Kopernik jest klasycznym przykładem człowieka przełomu średniowiecza i doby nowożytnej, dla którego przynależność narodowa, najczęściej utożsamiana z językiem, była jednym z wielu – obok przynależności państwowej, stanowej, rodowej i związków z małą ojczyzną – i to bynajmniej nie najważniejszym elementem tożsamości.

Mikołaj Kopernik. Obraz z kościoła św. Janów w Toruniu.

Mikołaj Kopernik. Obraz z kościoła św. Janów w Toruniu.

Od kwestii narodowości odróżnić należy zagadnienie zasług poszczególnych krajów dla formacji intelektualnej astronoma. I tu Polska musi podzielić się chwałą z innymi krajami Europy.

Edukacja, jaką zdobył Kopernik podczas studiów na uniwersytecie krakowskim, choć obejmowała wiedzę astronomiczną, nie zaowocowałaby prawdopodobnie przełomowymi odkryciami, gdyby nie późniejsze kilkuletnie studia astronomiczne, medyczne i prawnicze na uczelniach włoskich.

Opisany językiem matematyki heliocentryczny model wszechświata Europa poznała z kolei dzięki uczonym niemieckim, którzy zdołali namówić astronoma na publikację pod koniec życia wyników jego dociekań – pierwsze wydanie O obrotach sfer niebieskich ukazało się w 1543 roku w Norymberdze.

Źródło:

Powyższy tekst ukazał się pierwotnie jako jedno z haseł Leksykonu polskich powiedzeń historycznych. Publikacja autorstwa Macieja Wilamowskiego, Konrada Wnęka i Lidii A. Zyblikiewicz została opublikowana nakładem wydawnictwa Znak w 1998 roku.

Tytuł, lead, ilustracje wraz z podpisami, wytłuszczenia, podział akapitów oraz śródtytuły pochodzą od redakcji. Tekst poddano podstawowej obróbce redakcyjnej.

Przeczytaj o kulturze, polityce i niezwykłych ludziach tej epoki:

 

Komentarze (8)

  1. Dex Odpowiedz

    „Polskie go wydało plemie. Wstrzymał słońce, ruszył ziemię.” Łoj dana, łoj dana, Marysiu kochana. Matka Watzenrode. Wychowanek Lucasa Watzenrode. Z formalnego punktu widzenia poddany króla Polonii przez 5 lat. Gadał po niemiecku, pisał po łacinie. Prawdopodobnie języka polskiego nie znał a jeżeli znał, to na żałosnym poziomie. Dobrowolny członek stowarzyszenia studentów nacji niemieckiej. Taki z Kopernicusa był Polak jak z Kaczyńskiego jest rosyjska baletnica. A to przemycanie polskości pod kątem „formacji intelektuanej astronoma” tak jakby autor chciał Nikolausa tą polskością namaścić jest durne. To tak jakby powiedzieć, że Polska ma wkład w rewolucyjną teorię heliocentryczną bo astronom łaził w majtkach z polską metką, nie umarł przedwcześnie na przeziębienie jajec dzięki czemu zdążył spłodzić swoją wizję.

    • Robert Goluba Odpowiedz

      Wszystkie przytoczone zagadnienia przez DEXa są nie do sprawdzenia niestety… ale stety mamy pewność o wkładzie w walkę zbrojną po stronie Korony- co pozwala skreślić go z listy Niemców.

      • gisch Odpowiedz

        Problem polega na utożsamianiu krzyżaków z Niemcami – to jest dość późna idea, na szerszą skalę kreowana dopiero od czasów hegemonii pruskiej w XVIII czy bardziej XIX wieku. Mieszczanie buntujący się przeciw władzy zakonnej np. w Związku Pruskim byli w dużej mierze niemieckojęzyczni. Astronom zdecydowanie nie identyfikował się z obywatelstwem państwa Zakonu Krzyżackiego, jednak nie można też powiedzieć by polskość była dla niego jakimś zdecydowanym priorytetem. Mimo tego jednak obrona Olsztyna pozwala dość jasno stwierdzić po której stronie „barykady” się opowiedział.

    • Anonim Odpowiedz

      Studenci polscy ,czescy i węgierscy na Uniwersytecie Bolońskim i Padewskim w XV i początku XVI w. zapisywali się z zasady do nacji niemieckiej, bo odrębnych nacji polskiej, czeskiej czy węgierskiej tam jeszcze nie było. Tak samo na Sorbonie w XIII i XIV w. do nacji francuskiej wpisywano studentów z Włoch i Hiszpanii. Za to na Uniwersytecie w Lipsku w XV w. funkcjonowały 4 nacje: miśnieńska, bawarska, saska i polska, czyli sami Niemcy tworzyli 3 osobne nacje.. Nacja na uniwersytetach średniowiecznych nie oznacza narodowości (języka), tylko stowarzyszenie studentów pochodzących z tego samego regionu geograficznego lub kilku sąsiednich regionów. Oczywiście to wszystko nie przesądza,że Kopernik nie był Niemcem, tylko dowodzi że argument o niemieckości wywiedziony z zapisu do nacji jest dość słaby. To że studiował za granicą jest żadnym argumentem. Czy teraz Polak wyjeżdżający na studia w ramach „Erasmusa” zmienia narodowość? Co do tego, że Kopernik „z formalnego punktu widzenia Nic nie wiadomo o tym żeby w miedzyczasie był poddanym jakiegoś innego władcy, więc poddanym Króla Polski był przez 70 lat, czyli całe życie. Trochę podziwiam twoją odwagę graniczącą z bezczelnością. Rozumiem że można Polski i Polaków nie lubić i chcieć im dokopać. Ale robić to kosztem własnej kompromitacji, epatując swoją głupotą i ujawniając swoje nieuctwo? No, no…! Argument o nieznajomości j. polskiego przez Kopernika też marny. Po prostu nic na ten temat nie wiadomo. Biorąc pod uwagę, że wsie wokoł Torunia zamieszkiwali w większości polscy chłopi, że zarządzając majątkami kapituły warmińskiej musiał jakoś porozumieć się z wieśniakami w tych majątkach i że będąc w Krakowie na studiach, musiał chcąc nie chcąc mieć dość częsty kontakt z Polakami i językiem polskim, oraz uwzględniając że przez całe życie, nawet we Fromborku musiał mieć jakieś kontakty z Polakami, poddanymi tego samego co on króla, byłoby poddany króla Polonii przez 5 lat”, to większej bredni już dawno nie czytałem. Kopernik urodził się w 1473 w Toruniu, czyli 7 lat po Pokoju Toruńskim i utworzeniu „Prus Królewskich” podlegających Królowi Polski. Umierał w 1543 jako kanonik warmiński, poddany Króla Polski. dziwne gdyby, nawet mimowolnie, nie nauczył się polskiego. To dowodziloby jakiegoś głębokiego upośledzenia umysłowego. A o to chyba nie posądzasz tego wybitnego „niemieckiego” uczonego? I jeszcze jedno: moja matka oraz jej brat (mój wuj) też noszą niemieckie nazwisko, bo ich (i moi) przodkowie przybyli z Niemiec (bawaria) na poczatku XIX w. Czy jestem przez to Niemcem? Nic mi o tym nie wiadomo

    • Anonim Odpowiedz

      Coś mi się niechcący skasowało w środku komentarza, dlatego wstawiam go jeszcze raz w poprawionej wersji. Studenci polscy ,czescy i węgierscy na Uniwersytecie Bolońskim i Padewskim w XV i początku XVI w. zapisywali się z zasady do nacji niemieckiej, bo odrębnych nacji polskiej, czeskiej czy węgierskiej tam jeszcze nie było. Tak samo na Sorbonie w XIII i XIV w. do nacji francuskiej wpisywano studentów z Włoch i Hiszpanii. Za to na Uniwersytecie w Lipsku w XV w. funkcjonowały 4 nacje: miśnieńska, bawarska, saska i polska, czyli sami Niemcy tworzyli 3 osobne nacje.. Nacja na uniwersytetach średniowiecznych nie oznacza narodowości (języka), tylko stowarzyszenie studentów pochodzących z tego samego regionu geograficznego lub kilku sąsiednich regionów. Oczywiście to wszystko nie przesądza,że Kopernik nie był Niemcem, tylko dowodzi że argument o niemieckości wywiedziony z zapisu do nacji jest dość słaby. To że studiował za granicą jest żadnym argumentem. Czy teraz Polak wyjeżdżający na studia w ramach „Erasmusa” zmienia narodowość? Co do tego, że Kopernik „z formalnego punktu widzenia był poddanym Króla Polski przez 5 lat” to większej bredni dawno nie czytałem. Kopernik urodził się w 1473 jako poddany polskiego króla w toruniu będacym miastem królewskim od 7 lat (Pokój Toruński) a umierał w 1543 jako kanonik warmiński, też poddany polskiego króla. Nic nie wiadomo o tym żeby w miedzyczasie był poddanym jakiegoś innego władcy, więc poddanym Króla Polski był przez 70 lat, czyli całe życie. Trochę podziwiam twoją odwagę graniczącą z bezczelnością. Rozumiem że można Polski i Polaków nie lubić i chcieć im dokopać. Ale robić to kosztem własnej kompromitacji, epatując swoją głupotą i ujawniając swoje nieuctwo? No, no…! Argument o nieznajomości j. polskiego przez Kopernika też marny. Po prostu nic na ten temat nie wiadomo. Biorąc pod uwagę, że wsie wokoł Torunia zamieszkiwali w większości polscy chłopi, że zarządzając majątkami kapituły warmińskiej musiał jakoś porozumieć się z wieśniakami w tych majątkach i że będąc w Krakowie na studiach, musiał chcąc nie chcąc mieć dość częsty kontakt z Polakami i językiem polskim, oraz uwzględniając że przez całe życie, nawet we Fromborku musiał mieć jakieś kontakty z Polakami, poddanymi tego samego co on króla, byłoby poddany króla Polonii przez 5 lat”, to większej bredni już dawno nie czytałem. Kopernik urodził się w 1473 w Toruniu, czyli 7 lat po Pokoju Toruńskim i utworzeniu „Prus Królewskich” podlegających Królowi Polski. Umierał w 1543 jako kanonik warmiński, poddany Króla Polski. dziwne gdyby, nawet mimowolnie, nie nauczył się polskiego. To dowodziloby jakiegoś głębokiego upośledzenia umysłowego. A o to chyba nie posądzasz tego wybitnego „niemieckiego” uczonego? I jeszcze jedno: moja matka oraz jej brat (mój wuj) też noszą niemieckie nazwisko, bo ich (i moi) przodkowie przybyli z Niemiec (bawaria) na poczatku XIX w. Czy jestem przez to Niemcem? Nic mi o tym nie wiadomo

    • Anonim Odpowiedz

      Coś mi się niechcący poprzestawiało w środku komentarza, dlatego wstawiam go jeszcze raz w poprawionej wersji. Studenci polscy ,czescy i węgierscy na Uniwersytecie Bolońskim i Padewskim w XV i początku XVI w. zapisywali się z zasady do nacji niemieckiej, bo odrębnych nacji polskiej, czeskiej czy węgierskiej tam jeszcze nie było. Tak samo na Sorbonie w XIII i XIV w. do nacji francuskiej wpisywano studentów z Włoch i Hiszpanii. Za to na Uniwersytecie w Lipsku w XV w. funkcjonowały 4 nacje: miśnieńska, bawarska, saska i polska, czyli sami Niemcy tworzyli 3 osobne nacje.. Nacja na uniwersytetach średniowiecznych nie oznacza narodowości (języka), tylko stowarzyszenie studentów pochodzących z tego samego regionu geograficznego lub kilku sąsiednich regionów. Oczywiście to wszystko nie przesądza,że Kopernik nie był Niemcem, tylko dowodzi że argument o niemieckości wywiedziony z zapisu do nacji jest dość słaby. To że studiował za granicą jest żadnym argumentem. Czy teraz Polak wyjeżdżający na studia w ramach „Erasmusa” zmienia narodowość? Co do tego że Kopernik „z formalnego punktu widzenia był poddanym króla Polonii przez 5 lat”, to większej bredni już dawno nie czytałem. Kopernik urodził się w 1473 w Toruniu, czyli 7 lat po Pokoju Toruńskim i utworzeniu „Prus Królewskich” podlegających Królowi Polski. Umierał w 1543 jako kanonik warmiński. Nic nie wiadomo o tym żeby w miedzyczasie był poddanym jakiegoś innego władcy, więc poddanym Króla Polski był przez 70 lat, czyli całe życie. Trochę podziwiam twoją odwagę graniczącą z bezczelnością. Rozumiem że można Polski i Polaków nie lubić i chcieć im dokopać. Ale robić to kosztem własnej kompromitacji, epatując swoją głupotą i ujawniając swoje nieuctwo? No, no…! Argument o nieznajomości j. polskiego przez Kopernika też marny. Po prostu nic na ten temat nie wiadomo. Biorąc pod uwagę, że wsie wokoł Torunia zamieszkiwali w większości polscy chłopi, że zarządzając majątkami kapituły warmińskiej musiał jakoś porozumieć się z wieśniakami w tych majątkach i że będąc w Krakowie na studiach, musiał chcąc nie chcąc mieć dość częsty kontakt z Polakami i językiem polskim, oraz uwzględniając że przez całe życie, nawet we Fromborku musiał mieć jakieś kontakty z Polakami, poddanymi tego samego co on króla, byłoby. dziwne gdyby, nawet mimowolnie, nie nauczył się polskiego. To dowodziloby jakiegoś głębokiego upośledzenia umysłowego. A o to chyba nie posądzasz tego wybitnego „niemieckiego” uczonego? I jeszcze jedno: moja matka oraz jej brat (mój wuj) też noszą niemieckie nazwisko, bo ich (i moi) przodkowie przybyli z Niemiec (bawaria) na poczatku XIX w. Czy jestem przez to Niemcem? Nic mi o tym nie wiadomo

  2. Jacek Kasz Odpowiedz

    Matka Kopernika była Niemką, ale ojciec był Polakiem, więc Kopernik był Polakiem. Podobnie ojciec Chopina był Francuzem, ale matka była Polką, więc Chopin był Polakiem.

Dodaj komentarz

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.

Jeśli chcesz zgłosić literówkę lub błąd ortograficzny kliknij TUTAJ.